Türk müziğini Batı müziğinden ayıran en önemli şey makam kavramıdır. Bir makamı tanımak; hangi perdelerin kullanıldığını, ezginin nerede durduğunu ve nasıl gezindiğini bilmek demektir. Bu yazıda koma kavramını ve en sevilen üç makamı sade bir dille anlatıyoruz.
Makam nedir?
Makam; bir dizi (kullanılan perdeler), bir karar (ezginin bittiği perde), bir güçlü (ezginin sık durduğu ikinci önemli perde) ve bir seyir (ezginin dizide nasıl dolaştığı) bütünüdür. Aynı perdeleri kullanan iki makam, seyirleri farklı olduğu için bambaşka duyulabilir.
Koma nedir?
Batı müziğinde bir tam ses iki yarım sese bölünür. Türk müziğinde yaygın olarak kullanılan sistemde ise bir tam ses dokuz komaya bölünür. Bu sayede piyanoda olmayan, "arada kalan" perdeler kullanılabilir. Sık geçen aralık adları:
| Aralık | Koma |
|---|---|
| Koma | 1 |
| Bakiye | 4 |
| Küçük mücenneb | 5 |
| Büyük mücenneb | 8 |
| Tanini (tam ses) | 9 |
Örneğin Segâh perdesi, Si notasının bir koma pesidir. Piyanoda Si'ye bastığınızda bu sesi tam olarak elde edemezsiniz; bu yüzden makam müziği eşit aralıklı klavyelerde kulağa biraz "yanlış" gelebilir.
Rast makamı
- Karar: Rast perdesi (Sol)
- Güçlü: Nevâ perdesi (Re)
- Karakteristik perde: Segâh (Si'nin bir koma pesi)
Rast, Türk müziğinin "ana makamı" sayılır; aydınlık ve dengeli bir karakteri vardır. Birçok öğrenci makam çalışmaya Rast ile başlar.
Uşşak makamı
- Karar: Dügâh perdesi (La)
- Güçlü: Nevâ perdesi (Re)
- Karakteristik perde: Segâh
Uşşak, halk müziğinde ve şarkı formunda çok sık kullanılır. Dügâh'tan başlayan dizisinde ikinci perdenin (Segâh) koma pesliği makama içli ve tanıdık rengini verir.
Hicaz makamı
- Karar: Dügâh perdesi (La)
- Güçlü: Nevâ perdesi (Re)
- Karakteristik aralık: ikinci ve üçüncü perdeler arasındaki geniş artık ikili
Hicaz, bu geniş aralık sayesinde hemen tanınır; "doğulu" denince çoğu kişinin aklına gelen ses Hicaz'dır. Klavyede yaklaşık olarak La – Si♭ – Do♯ – Re ile duyulabilir, ancak doğru icrada perdeler eşit aralıklı sistemden biraz farklıdır.
Org ve klavyede komalı çalmak
Arranjör klavyelerin çoğunda (ör. Korg Pa serisi) her nota için cent cinsinden ince ayar yapılabilen bir "scale" ayarı bulunur. Makamın komalı perdelerini bu ayarla girerek klavyeden doğruya çok yakın bir ses elde edebilirsiniz. Hangi notanın kaç cent değişeceğini hesaplamak ise zahmetlidir; burada bir araç işinizi çok kolaylaştırır.
Ücretsiz makam rehberi: Nova Makam
Nova Makam tarayıcıda çalışan ücretsiz bir komalı sanal klavyedir:
- Rast, Uşşak, Hicaz, Nihâvend, Kürdî, Hüseynî ve Hicazkâr makamları
- 12 perdeden istediğiniz karar
- Komalı tuşlar renkli ve kaç koma pes/tiz olduğu yazılı
- Tuşlara basınca komalı sesi duyma (kanun, piyano, org, ney)
- Org için Do–Si cent tablosu, tek tıkla kopyalama
Sık sorulan sorular
Makam öğrenmek için nota bilmek şart mı? Şart değil ama perde adlarını ve diziyi görmek öğrenmeyi çok hızlandırır. Dinleyerek ve diziyi çalarak başlamak en etkili yoldur.
Koma sayısı her kaynakta aynı mı? Yaygın sistem tam sesi dokuz komaya böler; ancak icrada perdeler makamdan makama küçük farklarla basılır. Kulak her zaman son karardır.
